BM-Irak İlişkilerine Dair Kronoloji
- 1990 -
2 Ağustos Irak Kuveyt’i işgal etti. BMGK işgali kınayan ve Irak’ın acilen ve koşulsuz olarak geri çekilmesini talep eden 660 sayılı kararını aldı.
3 Ağustos Arap Birliği Irak’ın Kuveyt’ten çekilmesini istedi.
6 Ağustos BMGK, Irak’a kapsamlı bir yaptırım öngören ve bu yaptırımları denetleyen bir Komite (661 ya da Yaptırım Komitesi) kuran 661 sayılı kararı aldı.
12-15 Ağustos Irak, BM’ye ABD tarafından reddedilen iki barış planı teklifi öne sürdü.
28 Ağustos Ürdün Irak tarafından kabul edilen fakat ABD tarafından reddedilen bir barış planı önerdi.
19 Eylül Fas ABD tarafından reddedilen bir barış planı önerisinde bulundu.
24 Eylül Fransa Irak tarafından kabul edilen fakat ABD tarafından reddedilen bir barış planı öne sürdü.
22 Kasım Pek çok uzman ABD Senatosu Silahlı Kuvvetler Komitesi’nin Irak’a yönelik askeri seçeneği reddettiğine tanık oldu.
30 Kasım ABD Irak’a müzakere önerisinde bulundu ve Irak bu öneriyi kabul etti.
5 Aralık CIA direktörü William Webster ABD Kongresine “ Irak’a yönelik ekonomik yaptırımlar ve ambargo...Irak ekonomisine ciddi bir darbe vurdu. ... Kasım sonunda Bağdat, ikinci kez sivillerin karnelerini kesti....Buna ilaveten, tıbbi bakımdan hıfzısıhhaya varana kadar pek çok hizmet engellendi.” beyanında bulundu. Ancak yaptırımlar Irak’ın sivil ekonomisini kötüleştirmesine rağmen Irak ordusunu kısmen etkilemiştir.
- 1991 -
9 Ocak ABD-Irak müzakereleri fiyaskoyla sonuçlandı.
13 Ocak BM Genel Sekreteri’nin Irak müzakereleri fiyaskoyla sonuçlandı.
16 Ocak Irak’ın sivil altyapısının büyük bir bölümünü yok eden, hava saldırısı başladı.
21 Ocak İran sivil hedeflerin vurulmasını protesto etti.
29 Ocak Fransa Savunma Bakanı Chevenement bombardımanlarda sivil hedeflerin de vurulmasını protesto amacıyla istifa etti.
28 Şubat ABD ve müttefiklerinin saldırısı sona erdi.
20 Mart Irak ve Kuveyt’teki insani krize dair Güvenlik Konseyi’ne Ahtisaari Raporu sunuldu. Rapor, “...Modern yaşam araçlarının çoğu yok edildi ya da işe yaramaz hale getirildi.” “Gıda arzına yönelik yaptırımlar derhal kaldırılmalıdır.” gibi tespitlerde bulunuyordu; ancak, enerji ihtiyacının altını çizmek dışında hiçbir insani ihtiyacın çaresine bakılmadı.
3 Nisan 687 sayılı karar ateşkesi başlattı, silahlarla ilgili BM Özel Komisyonunu kurdu ve yaptırımları Irak’ın silahlarına da bağlayacak şekilde genişletti.
5 Nisan 688 sayılı karar, iç savaşın ertesinde “Iraklı sivil nüfusun bastırılmasını” kınadı. Nisan ortasında ABD; İngiltere ve Fransa Huzur Operasyonu çerçevesinde Kürt bölgelerin büyük bir bölümünde otonom bir bölge oluşturmak amacıyla , Kuzey Irak’ta ‘uçuşa yasak bölge’ oluşturmaya çalıştılar.
17 Temmuz Sadreddin Ağa Han tarafından yürütülen BM Irak Misyonu savaş öncesindeki sivil hizmetlerin sağlanabilmesi için Irak’ın 22 milyar dolara ihtiyacı olduğunu bildirdi.
15 Ağustos 706 sayılı karar Sadreddin Ağa Han’ın raporunu tasdik etti ve kesintilerden sonra kalan miktar için petrol satışlarının altı ay için 1.6 milyar doları geçmemesi çağrısında bulundu.
19 Eylül 712 sayılı karar Irak’ın 6 ay için 1.6 milyar dolarlık petrol satışı yapmasını öngörmektedir. Bunun 900 milyon doları sivil ihtiyaçlara ayrılacaktı.
- 1992 -
1 Şubat Irak BMGK’nın 706 ve 712 sayılı kararlarını reddetti.
5 Şubat Konsey, kendi insani problemlerinden tamamıyla Irak’ın sorumlu olduğunu deklere etti.
Ağustos ABD, İngiltere ve Fransa güney Irak’ta ‘uçuşa yasak bölge’ oluşturdular.
- 1993 -
13 Ocak ABD; İngiltere ve Fransa Irak’a uçaklarla ve cruise füzeleriyle saldırdı. ABD ve İngiltere’nin hava bombardımanı 17 Ocak’tan 26 Haziran’a kadar devam etti.
- 1995 -
Ocak BM Genel Sekreteri Butros Gali yaptırımları ‘kör bir bıçak’ olarak niteleyen bir rapor sundu.
14 Nisan 986 sayılı karar Irak hükümetinin her altı ay için iki milyar dolarlık petrol satışı yapmasına izin verdi. Fonun %13’ü BM tarafından kuzeydeki eyaletler için kullanılıyordu. Ayrıca ithal edilecek her şeyin Yaptırım Komitesi’nin onayından geçmesi gerekiyordu.
- 1996 -
12 Mayıs ABD’nin BM temsilcisi Madeline Albright, yaptırımlardan dolayı Irak’ta yarım milyondan fazla çocuğun öldüğü iddiasına “Sanırım bu zor bir seçim fakat bence buna değerdi” diye cevap verdi.
20 Mayıs Irak artık sivil nüfusun ihtiyaçlarını karşılayamaz hale geldi. Irak hükümeti ve BM, 986 sayılı kararı uygulamak hususunda anlaşmaya vardılar.
3-4 Eylül Çöl Fırtınası Operasyonunda ABD Irak hedeflerine cruise füzeleri fırlattı.
10 Aralık Petrol Karşılığı Gıda Programı kapsamında ilk petrol satışları başladı. Program altı aylık dönemlerle yenilendi.
- 1998 -
20 Şubat Petrol Karşılığı Gıda Programı çerçevesinde petrol satış üst sınırı altı aylık dönem için 5.256 milyar dolar olarak belirlendi.
Aralık UNSCOM’un (BM Özel Komisyonu) güvenilirliği, üyelerinin ABD tarafından Irak hükümetini düşürmek üzere casusluk yaptığının kanıtlanması üzerine kayboldu.
15 Aralık BM silah denetçileri, ABD ve İngiltere tarafından gerçekleştirilmesi mümkün hava saldırılarından dolayı Irak’tan ayrıldılar.
16-19 Aralık ABD ve İngiltere tarafından Çöl Fırtınası Harekatı gerçekleştirildi.
- 1999 -
30 Mart Güvenlik Konseyi jüri raporu, Irak’ın “göreli zenginlikten kitlesel yoksulluğa doğru bir kayma yaşadığını” belirtmiş ve “Irak’taki insani durumun eğer Irak ekonomisinin yeniden canlandırılması sağlanmazsa, ki bu daha sonra çare kabilinden insani çabalarla başarılamayacaktır, korkunç bir boyuta ulaşacağını” öngörmüştür.
12 Ağustos UNİCEF, 1991-1998 yılları arasında normal şartlar altında yaşayabilecek olan beş yaşın altındaki yarım milyondan fazla çocuğun öldüğü tahmininde bulundu.
17 Aralık 1284 sayılı karar Güvenlik Konseyi jürisince tavsiye edilenden daha az olmakla birlikte Petrol Karşılığı Gıda Programında gelişmeler öngörmüş ve niyetinin yaptırımları, Irak’taki “insani durumun iyileştirilmesi esas hedefine” uygun olarak iptal etmek olduğunu belirtmiştir. Petrol satışları sınırı kaldırılmış ve bazı malzemelerin Irak’a otomatik Güvenlik Konseyi onayıyla girmesine izin verilmiştir.
2000 -
8 Haziran 1302 sayılı karar “26 Kasım 2000 tarihine kadar insani durum hakkında kapsamlı bir rapor hazırlamak üzere bağımsız uzmanlardan oluşan “ bir ekibin kurulmasına yöneliktir. Irak hükümeti ekibin topraklarına girmesine izin vermemiştir. Güvenlik Konseyi BM istihbarat bilgilerine ve diğer güvenilir harici kaynaklara dayalı bir raporu reddetmiştir.
5 Aralık 1330 sayılı karar insani malzeme listesinin kapsamını genişletmiştir. Daha önce tazminat fonu, mağdur olan gruplara hedeflenen kaynağın ulaşması amacıyla petrol gelirlerinin %30’unu verirken, bu oran %25’e indirilmiştir.
- 2001 -
Mayıs-Haziran İngiltere, Fransa ve Rusya’nın taslak kararları yeni yaklaşımlar ileri sürmüştür. İngiltere olası çifte-kullanım malzemeleri belirlemek için bir Mal Denetim Listesi ve Irak ticaretinin yer temelli sınır gözetimine tabi tutulmasını önermiştir. Konsey hareketini bloke eden daimi üyeler arasındaki ayrılıklarla birlikte Rusya ve Irak tarafından itiraz edildi.
6 Haziran Petrol Karşılığı Gıda Programı önceki koşullarda bir ay süreyle uzatıldı.
4 Temmuz Irak’la anlaşmalar sonuçsuz kaldı ve mevcut Petrol Karşılığı Gıda Programı beş ay süreyle uzatıldı.
29 Kasım Petrol Karşılığı Gıda Programı 1382 sayılı kararla beş ay için uzatıldı. Karar bir Mal Denetim Listesi’nin Mayıs’ta uygulamaya konmasını öngörüyordu.
- 2002 -
29 Ocak ABD Başkanı George W. Bush Kongre’ye yaptığı konuşmada Irak’ın “şer ekseni”nin bir parçası olduğunu deklere etti. Daha sonra Irak’a karşı askeri bir harekat planlarına dair raporlar arttı.
26 Şubat OIP Direktörü Benon Sevan Güvenlik Konseyi’ni petrol fiyatları üzerindeki anlaşmazlıktan dolayı insani programda meydana gelebilecek “mali bir krize” karşı uyarıda bulundu.
14 Mayıs 1409 sayılı karar Mal Denetim Listesi’ni kabul etti.
1 Ağustos Irak Dışişleri Bakanı Naci Sabri BM Genel Sekreteri Kofi Annan’a Irak’ın silah denetçilerinin Irak’a geri dönmelerine izin vermeye hazır olabileceğini bildiren bir mektup yazdı, fakat denetimlerin yeniden başlayacağına dair şüpheler devam etmiştir.
8 Kasım 1441 sayılı karar Irak’ın tamamen ve acilen silahsızlanması çağrısında bulundu. Buna göre Irak’ın UNMOVIC (United Nations Monitoring Verification Inspection Commission) ve IAEA’nın (Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı) Irak’taki ulaşım araçlarına ve belgelere tam erişimini sağlaması öngörülüyor ve sorumluluklarını yerine getirmeyişinin bir sonucu olarak Irak ciddi sonuçlarla karşılaşacağı hususunda uyarılıyordu.
- 2003 -
28 Mart Güvenlik Konseyi Irak halkının insani problemlerinin çözümünde zorunlu bir adım olarak nitelendirdiği 1472 sayılı kararı aldı. Bu kararla Petrol Karşılığı Gıda Programı çerçevesinde gönderilmeden kalan kontratların gözden geçirilmesini ve 45 gün içerisinde nakledilmelerinin sağlanmasını öngörmekteydi.
22 Mayıs Güvenlik Konseyi 1483 sayılı kararla Irak halkının üzerindeki ambargo yükünü kaldırdı. Bu kararla Irak halkının kendisi için daha iyi bir gelecek inşa etmesi konusunda uluslararası kamuoyunu teşvik ediyor ve Irak’ın yeniden yapılandırmasında hayati bir rol oynayacak olan BM Özel Temsilcisinin pozisyonu da belirleniyordu. Karar, Irak halkının acil ihtiyaçlarını karşılamak üzere Petrol Karşılığı Gıda programınca onaylanan malların nakledilmesini sağlarken Petrol Karşılığı Gıda Programını altı aylık bir dönem için yavaşlatıyor ve Irak halkının kendi ekonomik ve siyasi geleceğini seçmesini desteklediğini belirtiyordu.